Sosyolojik Araştırmada Veri Toplama Teknikleri

Bilimsel yöntem, veri toplama teknikleri aracılığıyla uygulanır.Veri, “çeşitli kaynaklardan derlenebilen, üzerinde inceleme yapılabilecek her türlü bilgi” olarak tanımlanır. Sözlük anlamı ise, bir sonuca varabilmek için gerekli olan ilk bilgidir. Bilimsel araştırmada veri toplama teknikleri aracılığıyla güvenilir bilgilere ulaşılır.Araştırma tekniği; bilimsel araştırmanın çeşitli aşamalarında veri toplamak amacıyla kullanılan araçlardır. Araştırma teknikleri araştırılan konuya uygun biçimde seçilir. Bilimsel yöntem araştırma tekniği ile somutlaşır. Bir başka deyişle yöntem, araştırma tekniği aracılığıyla uygulanır. Anket, monografi, olay incelemesi birer araştırma tekniğidir.Kurulan varsayımlar araştırma teknikleriyle doğrulanmaya çalışılır. Bilimsel araştırmalar iki temel gruba ayrılır:

- Kuramsal (teorik) araştırmalar

- Alan (saha) araştırmaları

Birinci tür araştırmalarda, genellikle toplumsal gerçek bütünsel olarak ele alınmaya çalışılır. Örneğin, “Toplumsal değişme ile ilgili kuramlar nelerdir?” konulu bir araştırma kuramsal bir çalışmadır ya da “Durkheim’ın yöntem konusuna yaklaşımı” gibi bir konu kuramsal çalışmayı gerektirir. Bu tür araştırmalarda tarih biliminin verileri ya da aynı konuda yapılmış diğer araştırmalar ve yazılı eserler kaynak olarak kullanılır. ileri sürülen varsayımlar belgeler aracılığıyla (tarihsel araştırmalar, filmler, istatistik veriler gibi) doğrulanmaya ya da yanlışlanmaya çalışılır. ikinci tür araştırmalarda ise, olaylar ve gözlemlere dayanılarak varsayımlar oluşturulur. Alan araştırmalarında, araştırma konusu anket, monografi, sosyometri gibi tekniklerle incelenir. Yapılan araştırmalar bütünsel olmayıp toplumun sadece bir bölümü ile ilgilidir. Örneğin, toplum bilimci Birsen Gökçe’nin 1984 yılında yaptığı“Orta Öğretim Gençliğinin Beklenti ve Sorunları” araştırması, yalnızca orta öğretime devam eden öğrenciler hakkında bilgiler içerir. Kuramsal araştırmalarda ve alan araştırmalarında para, zaman, personel, emek, süre ve incelenen konunun değişkenliği gibi nedenlerle konunun sınırlarının belirlenmesi (örneklem seçilmesi) gereklidir.

Bu tür araştırmalarda, daha önceden yapılmış araştırmalar, kitaplar, mektuplar,sayısal veriler, çeşitli sanat eserleri, makaleler gibi araçlar kullanılır. Bütün bilimsel araştırmalar bu tür yazılı kaynaklardan yararlanmak zorundadır. Nitekim, kaynak taraması yapılmadan bir araştırmaya başlanamaz.fiimdi sırasıyla veri toplama tekniklerini açıklayabiliriz:

a. Anket (soru kâğıdı): Herhangi bir konuda, birden çok insanın görüşlerini ve eğilimlerini öğrenmek amacıyla kullanılan bir tekniktir. Anket, araştırma konusuyla ilgili olan yazılı sorulardan oluşur. Araştırmaya katılan kişilerden bu sorulara açık ve doğru bir şekilde yanıt vermeleri istenir. Alan araştırmalarında en çok kullanılan veri toplama tekniklerinden birisidir.

Ankete katılan kişilerden daha geçerli yanıtlar alabilmek için anket soruları;

- Kısa ve açık olmalıdır.

- Konuyla ilgili olmalıdır.

- Az sayıda olmalıdır.

Araştırılan konu ile ilgili bireylerin oluşturduğu evrene araştırma evreni adı verilir. Örneğin, “Ankara’da lise öğrencilerinin boş zaman faaliyetleri” ile ilgili bir araştırmada, Ankara’daki tüm lise öğrencileri araştırma evrenini oluşturur.Bazı araştırmalarda, konuyla ilgisi olan bireylerin sayısı çok fazla olabilir.Bu durumda, herkese anket uygulanması, hem maddî açıdan hem de zaman açısından olanaksızdır. Yukarıda verdiğimiz örnekte, Ankara’daki bütün lise öğrencilerine anket uygulanması güçtür. Ancak, anket lise öğrencileri arasından küçük bir gruba uygulanabilir. Araştırma evreni içinden seçilen bu gruba örneklem adı verilir. Örneklem seçerken, seçilen örneklemin araştırma evreninin tüm özelliklerini yansıtmasına özen göstermek gerekir. Aksi hâlde araştırmada yanlış sonuçlara ulaşılabilir.

b. Görüşme (mülâkat); sosyolojik araştırmalarda uygulanan tekniklerden

birisidir. Görüşme, araştırılan konuyla ilgili bireylerle yapılan karşılıklı konuşma ile gerçekleştirilir.

Görüşmenin yüz yüze bir ilişkiye dayanması, verilerin elde edilmesine açıklık ve kesinlik kazandırır. Görüşme, bir sohbet havasında geçebileceği gibi, önceden hazırlanmış bir soru çizelgesi ile de uygulanabilir. Görüşme anında ses ve görüntü gibi kayıt araçları da kullanılabilir. Ancak, büyük çaplı alan araştırmalarında bu tekniğin uygulanması oldukça zordur. Bu tür araştırmalarda görüşme tekniği yerine anket uygulanması daha uygun olur.

c. Monografi: Monografik araştırma, sınırları belirlenmiş tek bir konu üstünde uygulanan bir araştırma tekniğidir. Tek bir konu, kişi, sorun vb. üzerinde yazılı sorularla ya da görüşme yoluyla uygulanır. Kısaca sınırlı bir konunun, derinlemesine incelenmesidir.Monografîde bir konu tüm yönleriyle incelenir. Örneğin, gecekondu ailesi üzerine bir araştırma yapılırken, gecekonduların tarihsel gelişimi, gecekonduda yaşayan ailelerin ekonomik ve kültürel durumları, dinî ve ahlâkî değerleri, gelir düzeyleri, yaşadıkları ortam, tüketim alışkanlıkları, dinlenme ve eğlenme alışkanlıkları derinlemesine incelenir. Köy monografileri ile köy ailesi, şehir monografileri ile şehir ailesi ele alınır. Kuruluş monografileri, meslek gruplarını, siyasî bir partiyi ya da bir sendikayı derinlemesine inceler. Monografiler bize, bir köy halkının kalkınması ya da bir firmanın gelişmesi için neler yapılacağına dair bilimsel bilgiler sunar.

d. Olay incelemesi: Tek bir kurum, aile, kabile vb. grupların ele alınıp ayrıntılı biçimde incelenmesine dayanan bir tekniktir. Olay incelemesinde amaç, incelenen grupta zaman içerisinde görülen değişiklikleri ortaya çıkarmaktır.Araştırma, bir örnek olay üzerinde yoğunlaşır ve denek sayısı sınırlıdır. Bu nedenle konunun daha derinlemesine incelenmesini sağlar. Ancak, araştırılan konudaki değişim ve gelişimleri ortaya çıkarmayı amaçladığı için diğer tekniklere göre daha uzun süreli bir çalışmayı gerektirir. Olay incelemesiyle ulaşılan sonuçları daha büyük gruplara genellemek doğru değildir. Çünkü, olay incelemesinde ele alınan tek bir grup toplumun tümünü temsil edecek niteliğe sahip değildir. e. Sosyometri: Sosyometri, küçük gruplarda bireyler arasındaki yaklaşma (çekim) ve uzaklaşma (itim) modellerini açıklamayı sağlayan bir araştırma

tekniğidir. Üzerinde araştırma yapılan grup kü çük olmalı ve bireyler birbirini tanımalıdır. Okuldaki bir sınıfta, yurtta, bir iş yerinde ya da küçük bir köyde sosyometri tekniği uygulanabilir.Sosyometride amaç grup içi dayanışmayı tespit edip, çatışmaları ve uyumsuzlukları azaltmaktır. Sosyometri aracılığıyla bireyler arası ilişkilerin derecesini, kimin lider özellikleri taşıdığını, hangi bireylerin birbirleriyle daha çok iletişimi olduğunu öğrenebilmek mümkündür. Grubun her üyesine, Kiminle aynı sırada oturmak istersiniz? Sınıfta davranışlarından hoşlanmadığınız kişi kimdir?Kendinizi kime yakın hissediyorsunuz? Sınıfta kimlerle hiç anlaşamıyorsunuz?Kiminle beraber çalışmak istersiniz? gibi sorular sorulur. arasındaki ilişkileri gösteren bir sosyogram (ilişki haritası) hazırlanmasını olanaklı kılar.Örneğin, okulda uyguladığımız bir sosyometri tekniği ile birbirleriyle ilişki içeriside olan bireyleri saptayarak başarının yükseltilmesini sağlayabiliriz. Herhangi bir fabrikada işçiler üzerinde uygulandığında, verimin artırılması sağlanabilir. istatistik Analizler Bahsedilen veri toplama ve araştırma tekniklerinin dışında araştırmanın konusuna göre istatistik analizler de kullanılabilir. istatistik, ölçülebilen olayların sayısal olarak ifade edilmesidir. Elde edilen verilerin tasnif edilip, çözümlenip, yorumlanması için kullanılan araçtır. Değişkenler arasında bağlar kurmaya ve bilgileri grafik ya da tablolarla göstermeye yarar. istatistikî veriler elde edilirken birtakım sorunlar ortaya çıkabilir. Bu tür güçlüklerin ortadan kaldırılması ya da en aza indirilmesi gerekir. Aksi takdirde istenmeyen, yanlış sonuçlara ulaşılabilir. istatistikî verilerin elde edilmesinde çıkabilecek problemler şunlardır: Öncelikle, araştırmaya katılan bireylerin verdiği cevapların doğru ve gerçeğe uygun olması gerekir. Örneğin, nüfus sayımında verilecek yanlış bilgi, araştırmacının yanlış sonuçlara ulaşmasına neden olacaktır. Araştırmacı, araştırma konusu hakkında bir bilgiye sahip değilse, elde ettiği sayısal verileri ya yorumlayamayacak ya da yanlış yorumlayacaktır. Bu durum, toplum ile ilgili sorunların çözümlenmesine de yansıyacak, ileri sürülen çözüm önerileri, topluma uygunluk göstermeyeceğinden, belki de daha fazla